Uwłaszczenie jest wciąż jednym ze sposobów nabycia prawa własności nieruchomości. Aktualnie jego przeprowadzenie wymaga wszczęcia postępowania sądowego i wykazania wymaganych prawem przesłanek.
Na czym polega uwłaszczenie?
Ustawa z dnia 26.10.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, która weszła w życie z dniu 4.11.1971 r. dała rolnikom możliwość uporządkowania stanu prawnego nieruchomości wchodzących w skład prowadzonych przez nich gospodarstw rolnych. Nabycie prawa własności nieruchomości następowało w drodze decyzji zwanej „aktem własności ziemi”, wydawanej przez właściwy ds. rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej. Decyzja stanowiła podstawę ujawnienia prawa własności nieruchomości w księdze wieczystej i ewidencji gruntów. Odwołanie przysługiwało do wojewódzkiej komisji ds. uwłaszczenia, której decyzja była ostateczna. W okresie obowiązywania ustawy wielu rolników nie uregulowało jednak prawa własności. Jednakże – uchylając ustawę o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych – ustawodawca pozostawił otwartą drogę postępowania sądowego dla tych, którzy własność nieruchomości chcieliby nadal nabyć w drodze uwłaszczenia. Tym samym aktualnie potwierdzenie nabycia prawa własności nieruchomości w drodze uwłaszczenia może nastąpić w postępowaniu sądowym.
Jakie są przesłanki nabycia nieruchomości przez uwłaszczenie?
Nabycia następuje z mocy samego prawa wyłącznie na rzecz osób, które w dniu wejścia w życie ustawy, tj. w dniu 4 listopada 1971 r.:
- były rolnikami,
- posiadali nieruchomość w samoistnym posiadaniu, jeżeli oni sami lub ich poprzednicy objęli te nieruchomości w posiadanie na podstawie zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności albo umowy o dział spadku lub bez takiej umowy posiadali nieruchomości jako samoistni posiadacze nieprzerwanie od lat pięciu, a jeżeli jednak uzyskali posiadanie w złej wierze, nabycie własności następuje tylko wtedy, gdy posiadanie trwało co najmniej przez lat dziesięć.
Definicja rolnika
Ustawa uwłaszczeniowa nie regulowała i nie zawierała definicji pojęcia rolnika, z pomocą przyszło orzecznictwo sądowe. W postanowieniu z 22.10.2004 r. (II CK 451/04), Sąd Najwyższy wskazał: „Podmiotową przesłanką nabycia własności gruntów rolnych przez nieformalnych nabywców jest przymiot rolnika (po stronie nabywcy). Interpretacja art. 1 i 2 cyt. ustawy oraz wskazanego art. 1059 k.c. stwarza podstawę do przyjęcia, że rolnikiem w rozumieniu cytowanej ustawy jest osoba, która w 1971 r. legitymowała się kwalifikacjami rolniczymi o charakterze praktycznym bądź teoretycznym, względnie osobiście lub przy pomocy członków rodziny (pozostających z nią we wspólności domowej) prowadziła indywidualne gospodarstwo rolne, z tym nawet zastrzeżeniem, że praca w tym gospodarstwie nie musiała stanowić dla niej stałego zatrudnienia i wyłącznego źródła utrzymania”. Stąd też, we wniosku o nabycie prawa własności nieruchomości w drodze uwłaszczenia konieczne jest wykazanie, że osoba, na rzecz której ma nastąpić potwierdzenie nabycia własności, była w dniu 4.11.1971 r. rolnikiem, a także że nieruchomość w dniu 4.11.1971 r. znajdowała się w samoistnym posiadaniu tej osoby.
Objęcie posiadania
W celu wypełnienia przedmiotowych przesłanek ustawowych, konieczne jest więc wskazanie w jaki sposób nastąpiło objęcie w posiadanie nieruchomości przez rolnika – czy na podstawie jednej z umów zawartych bez prawem przewidzianej formy, czy bez takiej umowy. W tym drugim przypadku powstaje konieczność wykazania odpowiednio długiego czasu posiadania nieruchomości w dniu wejścia w życie ustawy, wynoszącego odpowiednio 5 lat w przypadku posiadania w dobrej wierze lub lat 10 w przypadku złej wiary, przy czym do okresów posiadania możliwe jest doliczenie okresu posiadania poprzednika.
Procedura uwłaszczeniowa
Wniosek o uwłaszczenie nieruchomości składa się do sądu rejonowego, który jest właściwy miejscowo ze względu na położenie nieruchomości, która jest jego przedmiotem. Wniosek jest wolny od opłat. W postępowaniu należy wykazać realizację przesłanek nabycia nieruchomości. Pozytywny wyrok ma charakter deklaratywny, co oznacza, że stwierdza określony stan prawny. Wyrok jest podstawą wpisu własności w księdze wieczystej.
marzec 2025 r.
