Ponoszenie ujemnych konsekwencji związanych z niewywiązywaniem się z obowiązków, ciążących na podmiotach oraz mających wpływ na ochronę środowiska, niesie za sobą ryzyko ponoszenia konsekwencji prawnych. Przykładem takich działań może być brak uzyskania odpowiednich pozwoleń, wprowadzenie do obrotu produktów nie spełniających określonych w przepisach norm, bądź też uiszczanie opłat środowiskowych w zaniżonej bądź nieodpowiedniej wysokości. Odpowiedzialność może zostać poniesiona na różnych płaszczyznach, może to być odpowiedzialność karna, cywilna bądź administracyjna.
Odpowiedzialność cywilna
Ustawodawca wobec odpowiedzialności cywilnej uregulował jej zakres poprzez odesłanie do Kodeksu Cywilnego z wprowadzonymi wyjątkami. Nie dotyczy to jednak odszkodowania przysługującego w przypadkach ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości. W związku z ochroną zasobów środowiska lub w przypadku utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania. Odszkodowanie to bowiem zostało uregulowane w przepisach art. 129-136 p.o.ś, które samodzielnie określają podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej oraz podmioty zobowiązane do zapłaty odszkodowania. (wyrok SA w Krakowie z 6.10.2020 r., I ACa 37/19, LEX nr 3121270).
Ponoszenie odpowiedzialności na gruncie cywilnym może wynikać przede wszystkim z ochrony praw o charakterze rzeczowym bądź z deliktu. Właściciel nieruchomości powinien przy wykonywaniu swego prawa powstrzymać się od działań, które by zakłócały korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i stosunków miejscowych w innym przypadku musi liczyć się z konsekwencjami a więc przywróceniem stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń.
W przypadku dokonania czynu niedozwolonego przez prawo – deliktu, odpowiedzialność będzie ponoszona na zasadzie art. 435 § 1 Kodeksu Cywilnego. Zgodnie z którym prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności. „Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka (art. 435 § 1 k.c.) opiera się na założeniu, że samo funkcjonowanie zakładu wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody stwarza niebezpieczeństwo wyrządzenia szkody, niezależnie od działania lub zaniechania prowadzącego taki zakład” (wyrok SN z 19.06.2001 r., II UKN 424/00, OSNP 2003/6, poz. 155).
Odpowiedzialność karna
Odpowiedzialność karna z zakresu ochrony środowiska jest rozproszona, gdyż wynika z wielu aktów prawnych. Będzie to między innymi kodeks karny, kodeks wykroczeń, ustawa prawo ochrony środowiska czy prawo łowieckie. Odpowiedzialność karna wynikająca z ustawy prawo ochrony środowiska ma charakter szczegółowy związany z uregulowaniem odpowiedzialności za niedotrzymanie wymagań stawianych przez ustawę. Zgodnie z art. 361 u.p.o.ś czyny określone w ustawie traktowane są jak wykroczenia. Przestępstwa przeciwko środowisku zostały spenalizowane w kodeksie karnym, art. 181 -188 KK i zagrożone zostały karą pozbawienia wolności. Są to przestępstwa związane z zanieczyszczeniem środowiska, składowaniem, usuwaniem odpadów czy podejmowaniem działań zagrażających środowisku. Natomiast ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kar, określa iż kara pieniężna wobec podmiotu zbiorowego, naruszającego środowisko sąd może orzec w wysokości od 10 000 do 5 000 000 złotych.
Odpowiedzialność administracyjna
W zakresie odpowiedzialności administracyjnej na podmiot wydawane są odpowiednie sankcyjne decyzje administracyjne, zobowiązujące do wykonania określonych obowiązków, decyzje wstrzymujące oraz decyzje pozbawiające jak również kary finansowe.
Decyzje sankcyjne zobowiązujące mogą w ślad za art. 36 ustawy o ochronie środowiska nakładać obowiązek, m.in. ograniczenia oddziaływania na środowisko i jego zagrożenia lub przywrócenia środowiska do stanu właściwego. Wszczęcie postępowania na podstawie art. 362 p.o.ś. następuje już po wystąpieniu negatywnego oddziaływania na środowisko, przymioty strony takiego postępowania będą posiadały wszystkie podmioty władające nieruchomościami położonymi w zasięgu oddziaływania konkretnego przedsięwzięcia. W przypadku braku możliwości nałożenia obowiązku podjęcia działań, o których mowa w ust. 1, organ ochrony środowiska może zobowiązać podmiot korzystający ze środowiska do uiszczenia na rzecz budżetów właściwych gmin, odpowiedniej kwoty pieniężnej odpowiadającej wysokości szkód wynikłych z naruszenia stanu środowiska.
Natomiast w przypadku decyzji wstrzymującej działalność powodującą pogorszenie stanu środowiska w znacznych rozmiarach lub zagrażającą życiu lub zdrowiu ludzi wojewódzki inspektor ochrony środowiska wyda decyzję o wstrzymaniu tej działalności w zakresie, w jakim jest to niezbędne dla zapobieżenia pogarszaniu stanu środowiska. Po stwierdzeniu, że ustały przyczyny wstrzymania działalności lub użytkowania, na podstawie decyzji, wojewódzki inspektor ochrony środowiska, wójt, burmistrz lub prezydent miasta, na wniosek zainteresowanego, wyraża zgodę na podjęcie wstrzymanej działalności lub użytkowania.
Sankcyjne decyzje pozbawiające określają iż uzyskana dotychczas decyzja organu w postaci pozwolenia/ zezwolenia podlega cofnięciu lub ograniczeniu bez odszkodowania, jeżeli instalacja nie jest należycie eksploatowana, przez co stwarza zagrożenie pogorszenia stanu środowiska w znacznych rozmiarach lub zagrożenie życia lub zdrowia ludzi.
W ustawie prawo ochrony środowiska przewidziane zostały również sankcje finansowe za nieprawidłowe przekraczanie norm ustalonych w otrzymanych pozwoleniach innych decyzjach organów czy naruszanie warunków wydanych decyzji bądź jej brak.
Maj, 2024 r.
