Należy zauważyć, że ustawowy zakaz immisji odnosi się nie tylko do kolizji pomiędzy prawem własności osoby dokonującej takich oddziaływań a prawem własności przysługującym jej sąsiadom, ale także wielokrotnie w grę wchodzi konflikt pomiędzy prawem własności a innymi społecznie uznanymi wartościami, np. ochroną środowiska.
Czym są immisje? Immisje a ochrona środowiska
Ustawodawca wszelkie naruszenia wynikające z wykonywania swojego prawa własności nazwał immisjami i uregulował je w art. 144 kodeksu cywilnego, który stanowi, że właściciel nieruchomości powinien przy wykonywaniu swego prawa powstrzymywać się od działań, które by zakłócały korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę, wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i stosunków miejscowych. Kwestia ochrony środowiska ma także duże znaczenie, jeżeli chodzi o problematykę immisji, bowiem bardzo częste w praktyce są przypadki zakłócania korzystania z nieruchomości sąsiednich przez naruszenia środowiskowe np. zanieczyszczania środowiska poprzez nadmierną emisję gazów czy pyłów, odprowadzanie w niedozwolonym miejscu ścieków, usuwanie roślinności.
Roszczenia wynikające z kodeksu cywilnego
W związku z wystąpieniem immisji przede wszystkim przysługuje nam roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem (roszczenie negatoryjne z art. 222§ 2 kodeksu cywilnego, czyli podjęcia działań koniecznych do przywrócenia nam niezakłóconego władztwa nad naszą rzeczą i usunięcia bezprawnej ingerencji. Roszczenie może być kierowane zarówno przeciw właścicielowi nieruchomości, na której powstają zakłócenia ponad przeciętną miarę, jak i przeciwko osobom niebędącym właścicielami, których zachowania generują immisje.
Jeżeli immisje spowodowały szkodę, jej naprawienie następuje na podstawie przepisów o odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolony (art. 415 k.c. i nast.). Jeżeli wskutek immisji powstaje zagrożenie wystąpienia szkody, łącznie z roszczeniem negatoryjnym może przysługiwać uprawnionemu roszczenie o zapobieżenie szkodzie – art. 439 k.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 16.05.2023 r., II CSKP 1062/22).
Roszczenia wynikające z ustawy Prawo ochrony środowiska
Ustawa Prawo ochrony środowiska zawiera szczególną, samodzielną i dodatkową w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego podstawę roszczeń z tytułu szkód spowodowanych bezprawnym oddziaływaniem na środowisko.
Zgodnie z art. 6 pkt. 11 ustawy o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie przez szkodę w środowisku należy rozumieć negatywną, mierzalną zmianę stanu lub funkcji elementów przyrodniczych, ocenioną w stosunku do stanu początkowego, która została spowodowana bezpośrednio lub pośrednio przez działalność prowadzoną przez podmiot korzystający ze środowiska.
Zgodnie z art. 323 § 1 Prawa ochrony środowiska, każdy, komu przez bezprawne oddziaływanie na środowisko bezpośrednio zagraża szkoda lub została mu wyrządzona szkoda, może żądać od podmiotu odpowiedzialnego za to zagrożenie lub naruszenie przywrócenia stanu zgodnego z prawem i podjęcia środków zapobiegawczych, w szczególności przez zamontowanie instalacji lub urządzeń zabezpieczających przed zagrożeniem lub naruszeniem, a w razie gdy jest to niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, może on żądać zaprzestania działalności powodującej to zagrożenie lub naruszenie. Artykuł ten nie daje natomiast podstaw do żądania odszkodowania pieniężnego, co nie oznacza jednak, że w przypadku, gdy środki określone w tym przepisie okażą się niewystarczające dla naprawienia poniesionego przez poszkodowanego uszczerbku (nie mają one zresztą charakteru kompensacyjnego), pozostaje on bez ochrony. Możliwość dochodzenia odszkodowania wynika bowiem z przepisów kodeksu cywilnego, dotyczących odpowiedzialności deliktowej tj. art. 415 i 435 kodeksu cywilnego.
Natomiast przepisy tej ustawy ustanawiają podstawę roszczenia regresowego w postaci art. 326 Prawa ochrony środowiska, zgodnie z którym podmiotowi, który naprawił szkodę w środowisku, przysługuje względem sprawcy szkody roszczenie o zwrot nakładów poniesionych na ten cel, przy czym wysokość roszczenia ogranicza się w tym przypadku do poniesionych uzasadnionych kosztów przywrócenia stanu poprzedniego. Roszczenie to obejmuje zarówno zwrot nakładów w naturze, jak i w formie pieniężnej.
Ważnym z punktu widzenia ochrony poszkodowanych przepisem jest także art. 327 Prawa ochrony środowiska na mocy którego każdy, komu przysługują roszczenia określone w art. 322- 326 Prawa ochrony środowiska, wraz z wniesieniem powództwa może żądać, aby sąd zobowiązał osobę, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, do udzielenia informacji niezbędnych do ustalenia zakresu tej odpowiedzialności, przy czym koszty przygotowania informacji ponosi pozwany, chyba że powództwo okazało się bezzasadne. Niewątpliwie bowiem przepis ten ułatwia powodowi wykazanie, iż zachodzą przesłanki odpowiedzialności z art. 322-326 Prawa ochrony środowiska.
marzec 2025 r.
